نقدی بر مقاله‎ی «خشونت در اسلام» (۲) (اسلام دین ارشاد)

نویسنده: حبیب‎الله عشقی
چکیده
نویسنده‎ی مقاله‎ی «باز‎شناسی یک پندار (خشونت در اسلام)» اعراب را نسبت به ظهور اسلام بی‎خبر قلمداد کرده‎، و آشنایی آنان را با اسلام‎، مظلومانه و تنها به وسیله‎ی جنگ و خونریزی می‎داند که توسط پیامبر اسلام‎، به انگیزه‎ی قتل و غارت و تأمین نیازهای شخصی‎، به راه انداخته می‎شد. ما در این نوشتار‎، با تبیین ویژگی‎های والای پیامبر اسلام‎، نشان خواهیم داد که دامن او را نمی‎توان آلوده به گناه و کشتار مردم بیگناه و اغراض مادی دانست. همچنین روشن خواهد شد که جنگ‎های صدر اسلام به دلیل اغراض شخصی پیامبر نبوده بلکه هر کدام دلیلی منطقی و عقلایی را در خود دارد؛ همان گونه که پیام‎های قرآنی نیز بر اساسی منطقی و متناسب با نیاز زمان ابلاغ شده بدون اینکه غرض و نفع شخصی پیامبر در میان باشد. در یک کلام، آن‎چه که در اسلام مطرح است‎، جهاد و دفاع حق‎مدار است‎، نه جنگ و خشونت منفعت‎طلبانه.
مقدمه
در بخش اول از نوشتار خود با عنوان «اسلام، آزادی، ایمان» با گزیده‎ای از تاریخ اسلام و حقیقت آن آشنا شدیم. در این بخش از مقاله خود به نمونه‎هایی که شبهه‎گر به عنوان برنامه جنایت‎مآبانه اسلام معرفی نموده، می‎پردازیم و در نهایت برای خواننده محترم روشن خواهد شد که ادعاهای نویسنده مزبور یا مخالف با واقعیت‎های تاریخی است و یا برداشتی سطحی و بسا تعصب‎مآبانه از حوادث صدر اسلام.
گفتاری در باب جنگ‎های صدر اسلام
نویسنده‎ تاکید می‎کند جنگ‎های صدر اسلام بر اساس اغراض مادی بوده است.
کسی که کمترین آشنایی را با شخصیت پیامبر اکرم(ص) و جایگاه قبیله و خانواده او در میان اعراب داشته باشد چنین اتهام بی‎اساسی را به وی نسبت نمی‎دهد.
نویسنده‎ چگونه می‎تواند این شخصیّت الهی را به اغراض مادّی متّهم کند در حالی که سخن ایشان در مقابل تطمیع مشرکان و بت‎پرستان ثروتمند مکّه هم‎چون مدالی پر افتخار بر پیشانی تاریخ می‎درخشد. آن زمانی که سران قریش می‎خواستند او را از اهداف الهی خویش منصرف کنند از راه تطمیع وارد شده و زیباترین دختران عرب و بهترین ثروت‎ها را پیشنهاد کردند، ولی ایشان چنین جواب دادند: «به خدا سوگند اگر آفتاب را در دست راست من و ماه را در دست چپ من قرار دهند (یعنی سلطنت تمام عالم را در اختیار من بگذارند) تا از تبلیغ آیین و تعقیب اهداف خود دست بردارم‎، هرگز بر نمی‎دارم و هدف خود را تعقیب خواهم کرد تا بر مشکلات پیروز ‎آیم و به مقصد نهایی برسم و یا در طریق این هدف جان بسپارم.»[۱] اگر به موقعیّت و نفوذ پیامبر اکرم(ص) در بین مسلمانان و پیش از آن در قبیله خود بنگریم‎، خواهیم دید که زمینه‎های گوناگونی غیر از جنگ برای پیامبر فراهم بود که به راحتی نیازهای مادّی خود و خانواده‎اش را تأمین کند و دیگر نیازی نبود که در جنگ‎ها جان خود را به خطر اندازد. شایسته بود نویسنده ذکر شده ابتدا به ادله نبوت عام و خاص مراجعه می‎نمود تا با شخصیت حضرت محمد(ع) به عنوان پیامبری الهی و قرآن به عنوان معجزه‎ای جاویدان آشنا می‎شد. آنگاه از دریچه عصمت، زهد، علم، عدل، خلق و خوی خوش و بسیاری ار صفات والا که برازنده یک پیامبر الهی است وقایع تاریخی صدر اسلام و آموزه‎های قرآن را مورد پرسش قرار می‎داد.
آیا اسلام خشونت طلب است؟
شبهه‎گر به نمونه‎هایی اشاره می‎کند که به باور او، حکایت از خشونت‎طلبی اسلام و پیامبر دارد. بجاست که به تحلیل و بررسی اجمالی آن موارد پردازیم تا حقیقت نمایان شود.
جنگ بدر
نویسنده‎ می‎گوید: «اوّلین غزوه‎ی محمّد هنگامی رخ داد که ابوسفیان کاروان خود را مملو از اجناس گوناگون‎، از شام به مکّه می‎برد که تازه‎مسلمانان به رهبری محمّد به آن شبیخون زدند و همه چیز را به غارت بردند.»
ارزیابی
درباره چرایی بر پا شدن جنگ بدر توجه به این نکته مهم است که در ماه جمادی الآخر‎، “کرز ابن جابر الفهری”‎، به اتّفاق جمع دیگری از مشرکین مکّه به سه منزلی مدینه آمدند و شتران آن حضرت و چهار پایان مردم را از مراتع ربودند و به مکّه بردند.[۲] از طرف دیگر قریش کلّیه‎ی دارایی‎های مسلمانانی که مجبور به هجرت از مکّه شده بودند را مصادره کرده و به آنان اجازه‎ی رفت و آمد به محلّ زندگی خودشان را نمی‎داد.[۳] این وضعیت موجب شد تا مسلمانان مهاجر بدون هیچ وسیله و امکان معیشتی در شهر مدینه ساکن شوند و مردم مدینه ایشان را در خانه و غذای خود شریک نمایند.[۴] در همین اثنا بود که به پیامبر خبر رسید کاروانی که اموال مشرکین مکه را به همراه داشت از منطقه‎ای نزدیک به مدینه عبور خواهد کرد و پیامبر در حرکتی مقابل به مثل، تصمیم گرفت تا بخشی از اموال مسلمانان را با حمله به کاروان مشرکان مکه پس گرفته و به صاحبان اصلی‎اش باز گرداند. ابوسفیان که انتظار این حرکت را داشت تعدادی را فرستاد تا ببیند پیامبر راه آنان را بسته است یا نه.[۵] وقتی به او گزارش رسید که پیامبر در نزدیکی منطقه «بدر» موضع گرفته است[۶] علاوه بر تغییر مسیر خود‎، به مشرکین مکه نیز پیغام داد که برای نجات کاروان اقدام کنند و خود، کاروان را از مسیر دیگری برد و به این وسیله کاروان از دسترس مسلمانان خارج شد.[۷] مشرکان مکه که قصد نابودی اسلام نوپا را در سر داشتند با اینکه فهمیدند کاروان نجات یافته باز به منظور حمله به مدینه راهی آن سو شدند. پیامبر که از این جریان مطلع شد به منظور دفع حمله مشرکین با سپاه ۳۰۰ نفری خود و در نهایت محدودیت ابزار و آلات جنگی به سرزمین بدر رفت.[۸] و این گونه بود که جنگی نابرابر میان مسلمین و مشرکین درگرفت.[۹]
پس حمله به کاروان از این جهت بود که قریش‎، اموال مهاجرین را در مکّه غصب کرده بود و از این طرف مهاجرین سربار انصار بودند‎. آن‎ها می‎بایست با حمله به کاروان در حقیقت اموال مهاجرین را پس می‎گرفتند و این حق بدیهی هر انسانی است و نمی‎تواند دلیلی بر خشونت و جنگ‎طلبی باشد.
جنگ با قبایل یهودی
نویسنده‎ می‎گوید: «مثال روشن دیگر از این دست‎، غارت سه قبیله‎ی یهودی‎، یکی پس از دیگری به بهانه‎های واهی بوده است.»
ارزیابی
رویارویی پیامبر(ص) با قبایل یهودی مدینه‎، به بهانه‎های واهی نبوده است‎. آن هنگام که پیامبر در مدینه مستقر شد میان طوایف یهودی و پیامبر عهدنامه‎ای امضا شد و هر طرف موظف شد تا حق دیگری را رعایت کرده، از هر گونه تعرض نا به حق به یکدیگر خودداری نماید. اما طایفه‎ی یهودی بنی‎قینقاع بعد از جنگ بدر‎، دست به فتنه زدند‎، بدین سبب توسط مسلمانان ۱۵ روز محاصره شدند و سرانجام بدون آنکه بین آنان و مسلمانان حتّی یک تیر انداخته شود از مدینه رفتند و تنها مقداری سلاح از خود بر جای گذاشتند.[۱۰] طایفه‎ی یهودی بنی‎النضیر نیز‎، نقشه‎ی قتل پیامبر(ص) را کشیدند‎، ولی پیامبر از نقشه‎ی آنان با خبر شد و دستور ترک مدینه را به آنان داد. آن‎ها نیز به غیر از سلاح جنگی‎، همه‎ی اموال خود را با خود بردند‎ و حتّی خانه‎های خود را ویران می‎کردند تا چهارچوب درها را نیز با خود ببرند.[۱۱] قبیله‎ی بنی‎قریظه نیز در جنگ احزاب که مشرکان علیه مسلمانان به راه انداختند دست یاری به مشرکان دادند.[۱۲] با این حال چگونه اسلام به خشونت‎طلبی متهم می‎شود؟[۱۳]
ادعاهایی بی‎اساس
جهاد یا جنایت؟
نویسنده‎ی مقاله بین جنایت و جهاد خلط کرده، چنین می‎گوید:« چنان‎چه ما جنایت را به عنوان “نفس یک عمل” و بدون تفکیک بانیان آن “نفی” کنیم در این صورت نمی‎توانیم جنایت‎ها و خشونت‎های صدر اسلام را در نظر نگیریم.»
ارزیابی
اولین گام اشتباه نویسنده، همین تفسیر نادرست از جنایت است. مگر می‎توان هر عمل به ظاهر خشونت‎بار را جنایت نامید؟ پزشک جراحی که شکم بیمار را پاره نموده با قاتل خونخواری که همین کار را درباره شخص بی‎گناهی انجام داده گر چه ظاهر عملشان یکی است اما نمی توان بر هر دو حکم جانی را بار نمود. هر کس که به منابع دینی اسلام مراجعه نماید یا سنت پیامبر اسلام و جانشینان به حقش را مطالعه نماید به خوبی در می‎یابد که در اسلام، جنایت با تمام اقسام آن حرام و مردود است. آن‎چه در اسلام مطرح است جهاد است نه جنایت. جهاد جنگی است نه با هدف کشتار مخالفان و فتح سرزمین‎ها و کسب غنائم‎، بلکه برای دفاع از عقاید و ارزش‎های توحیدی و انسانی و زمینه‎سازی برای نشر این ارزش‎ها است. از این جهت اسلام مجاهدین را از اعمالی چون کشتن سالخوردگان‎، زنان و کودکان و نیز قطع درختان و نابود‎سازی جانوران منع کرده است.[۱۴]
اسلام به تعامل با مخالفین خود دستور می‎دهد[۱۵] و دعوت خود را با برهان و حکمت پیش برده و تنها در صورت خاص‎، یعنی مقابله‎، مانع‎تراشی مشرکین و لجاجت کفار و تضعیف حکومت اسلامی و ظلم به مستضعفان‎، جهاد را اجازه داده است؛ اما در موارد دیگر، اسلام به برقراری صلح میان جبهه اسلام و کفار و مدارا با آنان توصیه نموده است.[۱۶] اسلام در جهاد دفاعی از حق طبیعی خود دفاع می‎نماید و در جهاد ابتدایی سعی دارد از حق قانونی انسان‎های اسیر در چنگال جهالت، دفاع کند‎.[۱۷] بنابراین نمی‎توان غزوات پیامبر را جنایت نامید‎، بلکه دفاع و حرکت آزادی‎بخشی است که در راه رهایی انسان‎ها از بند زورمندان صورت گرفته و رسالت همه‎ی پیامبران نیز همین است.[۱۸] این است چهره واقعی جهاد اسلامی.[۱۹]
تقسیم آیات به مکی و مدنی
نویسنده مقاله می‎گوید: «چنان‎چه آیات مکی و مدنی را با هم مقایسه کنیم از جو رأفت در آیات مکی و از جو خشونت در آیات مدنی حیرت خواهیم کرد.» وی این را نمودی از دگردیسی اسلام و متناسب با منافع شخصی پیامبر معرفی می‎کند.
‎ارزیابی 
بجا بود نویسنده قبل از هر تحیری، وجود خود را از تعصب بر باورهای ضد دینی خالی می‎نمود و قضاوتی درست در این باب ارائه می‎نمود و برخورد منطقی قرآن را دگردیسی اسلام نمی‎خواند. نویسنده چگونه اختلاف تعابیر و گوناگونی جو آیات قرآن را به خودی خود دلیل بر غیر الهی بودن آن دانسته است و این اختلاف تعابیر را از ناحیه پیامبر و در راستای اغراض شخصی وی قلمداد نموده است!؟  با پژوهشی حق‎مدار در تاریخ اسلام مشاهده می‎شود که دوره تبلیغی اسلام در یک تقسیم‎بندی به سه دوره تقسیم می‎شود:
الف) تبلیغ گفتاری صرف به منظور معرفی محتوای اسلام؛ این بخش در مکه و زمانی انجام گرفت که اسلام فاقد هر گونه سازمان نظامی برای دفاع از خود بود و به همین دلیل به شدت تحت فشار از ناحیه مشرکین قرار داشت. مشرکان نه تنها دست از عقاید خود نمی‎کشیدند که با عناد و قساوت زیادی به آزار پیامبر و مسلمانان همت گماشته بودند و این جریان به شهادت عده‎ای از مسلمانان و مهاجرت برخی دیگر منجر شد.
ب) تبلیغ به همراه دفاع از خود و عقیده خویشتن؛ این دوره در مدینه انجام گرفت و در هنگامه‎ای که زمان و لوازم لازم برای تشکیل قدرتی دفاعی در برابر تحرکات مشرکان مهاجم و منافقین کور دل فراهم شد.
ج) انتشار تبلیغ به مناطق اطراف با همراه داشتن نیروهای نظامی تا در مواقع لزوم، آن هنگام که متعصبان کوردل مانع از رساندن پیام حق به حق‎طلبان شوند، وارد عمل گردند.
طبیعی است که قرآن – این کتاب الهی و سرنوشت ساز – در بیان احکام و آموزه‎ها، زمان مناسب آن را نیز لحاظ نماید. آیا عاقلانه است که در هنگامه جنگ که مسلمانان به احکام جهاد نیازمندند سخن از احکام حج و خمس و زکات به میان آید یا از سازش و مهربانی با مهاجمان سخن بگوید؟ یا آن هنگام که باید پیام حق را به گوش جهانیان رساند و این هم ساز و کار خاص خود را می‎طلبد قرآن از بیان چگونگی مواجه شدن با عنودان و متعصبان خودداری کند و سخن از احکام تجارت به میان آورد یا به سکوت در برابر جهالت و ظلم، حکم نماید؟ البته ناگفته نماند که بر خلاف ادعای نویسنده این‎گونه نیست که همه سوره‎ها و آیات مدنی بیانگر صرف احکام مبارزه و دفاع باشند بلکه روح معنویت و رحمت در این سوره‎ها نیز هویداست. به عنوان نمونه:
«اى مردم! به یاد آورید نعمت خدا را بر شما؛ آیا آفریننده‏اى جز خدا هست که شما را از آسمان و زمین روزى دهد؟! هیچ معبودى جز او نیست؛ با این حال چگونه به سوى باطل منحرف مى‏شوید؟!»[۲۰]
«اى مردم! وعده خداوند حق است؛ مبادا زندگى دنیا شما را بفریبد، و مبادا شیطان شما را فریب دهد و به (کرم) خدا مغرور سازد[۲۱]
«هنگامى که به آنان [منافقان] گفته شود: بیایید تا رسول خدا براى شما استغفار کند! سرهاى خود را (از روى استهزا و کبر و غرور) تکان مى‏دهند؛ و آنها را مى‏بینى که از سخنان تو اعراض کرده و تکبر مى‏ورزند[۲۲]
نتیجه‎گیری
تاریخ گواهی می‎دهد که اساس گسترش اسلام‎، بر مبنای تبلیغ و خواست اقشار مختلف جامعه‎، به خصوص طبقات ضعیف اجتماع بوده است. دامن اسلام و پیامبرش از قتل و غارت و خون‎ریزی با انگیزه‎های شخصی و مادی، پاکیزه است. همچنان که شناخت جایگاه حقیقی قرآن بیانگر این است که آیات آن ابزاری در راستای سودجویی اشخاص نبوده است.
مطلب مرتبط :
فهرست منابع
قرآن کریم
۱)      ابن‎هشام؛ سیره النبویه‎، ترجمه: مصطفی سقا و دیگران‎، قم‎، منشور مکتبه المصطفی‎، ۱۳۵۵٫
۲)      جعفریان‎، رسول؛ تاریخ سیاسی اسلام (سیره‎ی رسول خدا)‎، ج۱‎، قم‎، نشر الهادی‎، ۱۳۸۸‎، چ۲٫
۳)      جعفریان‎، رسول؛ تاریخ سیاسی اسلام‎، سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی‎، ۱۳۶۹‎، چ۲٫
۴)      دانشنامه‎ی کلام اسلامی‎، اثر جمعی از اساتید و محققان مؤسسه‎ی امام صادق(ع)‎، قم‎، مؤسسه‎ی امام صادق(ع)‎، ۱۳۸۷‎، چ۱ .
۵)      سبحانی‎، جعفر؛ فرازهایی از تاریخ پیامبر اسلام‎، بی جا‎، نشر مشعر‎، ۱۳۷۵٫
۶)      شیخ عباس قمی‎؛ منتهی الامال‎، ( زندگانی چهارده معصوم )‎، بی جا، ناشر مطبوعاتی حسینی‎، ۱۳۷۲٫
۷)      طباطبایی‎، سید محمد حسین طباطبایی‎؛ المیزان فی تفسیر القرآن‎، مترجم : سید محمد باقر موسوی همدانی‎، قم‎، دفتر انتشارات اسلامی‎، ۱۳۸۵
۸)      طبری؛ تاریخ طبری ( تاریخ الامم و الملوک )‎، ج ۲‎، بیروت‎، لبنان‎، دارالفکر‎، ۱۴۰۷٫
۹)      مطهری‎، مرتضی مطهری؛ مجموعه‎ی آثار مطهری‎، ج ۶‎، ( اصول فلسفه و روش رئالیسم )‎، قم‎، انتشارات صدرا‎، ۱۳۷۶‎، چ ۵٫
۱۰)     مظفر‎، محمد رضا مظفر‎؛ بدایه المعارف الالهیه‎، فی شرح عقاید الامامیه‎، محاضرات سید محسن فرازی‎، قم‎، مرکز مدیریت حوزه‎ی علمیه‎ی قم‎، ۱۳۶۹‎‎، چ ۴٫
۱۱)     موسوی بجنوردی‎، کاظم موسوی بجنوردی و دیگران‎؛ اسلام (پژوهشی تاریخی و فرهنگی)‎، تهران‎، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی‎، سازمان چاپ و انتشارات مرکز دایره المعارف بزرگ اسلامی‎، ۱۳۸۴‎، چ ۱٫
۱۲)     یعقوبی‎، احمد ابن ابی یعقوب «ابن واضح یعقوبی»؛ تاریخ یعقوبی‎، ج ۱، ترجمه‎: محمد ابراهیم آیتی، مرکز نشر انتشارات علمی و فرهنگی‎، ۱۳۶۲‎، چ ۳٫ 
 


[۱] . فرازهایی از تاریخ پیامبر اسلام‎، ص ۱۰۹٫
[۲] . منتهی الامال‎، ص ۶۲٫
[۳] . فرازهایی از تاریخ پیامبر اسلام‎، صفحه‎ی ۲۲۳٫
[۴] . تاریخ سیاسی اسلام‎، صفحه‎ی ۱۷۸٫
[۵] . فرازهایی از تاریخ پیامبر اسلام‎، ص ۲۲۴٫
[۶] . تاریخ طبری‎، ج ۳‎، ص ۴۰٫
[۷] . تاریخ یعقوبی‎، ج ۱‎، ص ۴۰۴٫
[۸] . تاریخ سیاسی اسلام‎، ص ۱۷۵٫
[۹] . برای مطالعه بیشتر در این باب میتوانید به مقاله «تاملی در حملات مسلمانان به قریش و کاروان‎های تجاری آنها» که در همین سایت ارائه شده است مراجعه نمایید.
[۱۰] . تاریخ سیاسی اسلام (سیره‎ی رسول خدا)‎، ج ۱‎، ص ۵۰۳ و پ۵۰۴٫
[۱۱] . سیره‎ی ابن هشام‎، ج ۳‎، ص ۱۹۹٫
[۱۲] . همان‎، ج ۳‎، ص ۲۲۵٫
[۱۳] . برای اطلاع بیشتر در این زمینه به سلسله مقالاتی با عنوان «بازکاوی علل جنگ‎های رسول خدا(ص) با یهودیان مدینه» که در همین سایت ارائه شده است مراجعه نمایید.
[۱۴] . اسلام (پژوهشی تاریخی و فرهنگی)‎، ص ۶۳ و ۶۴٫
[۱۵] . نساء: آیه ۹۰ و انفال: آیه ۶۱٫
[۱۶] . دانشنامه‎ی کلام اسلامی‎، ج ۱‎، ص ۲۵۱ .
[۱۷] . المیزان فی تفسیر القرآن‎، مترجم : سید محمد باقر موسوی همدانی‎، ج ۱‎، ص ۸۸ و ۸۹ .
[۱۸] . اعراف: آیه ۱۵۷٫
[۱۹] . برای مطالعه بیشتر به مقاله «نقدی بر مقاله آیا جهاد امری دفاعی است؟» که در همین سایت ارائه شده مراجعه نمایید.
[۲۰] . احزاب: آیه ۳٫
[۲۱] . احزاب: آیه ۵٫
[۲۲] . منافقون: آیه ۵٫

منبع: پژوهشکده باقرالعلوم
 

No votes yet.
Please wait...

About ابوالقاسم شم آبادی

(حقوق عمومی) -مدرس دانشگاه-صاحب امتیاز انتشارات حقوقی عدلیه-ارتباط با ابوالقاسم شم آبادی: shamabadi.abolghasem@yahoo.com تلفن: 66965272 -021

Check Also

نظر فقها در مورد مهریه

آیت‌الله مکارم شیرازی در دیدار با اعضای فراکسیون روحانیون مجلس شورای اسلامی درباره ازدواج و …

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *