سرخط خبرها

نقدی بر مقاله‎ی «آیا اعتقاد به وحی تحقیر خدا نیست؟»

نویسنده:کتایون کاظمی
چکیده
مقاله‎ «آیا اعتقاد به وحی تحقیر خدا نیست؟» با محور قرار دادن موضوع وحی بر آن است تا اعتقاد دین‎داران مبنی بر نیاز جامعه بشری به وحی و نبوت را به چالش کشد. در این بین با طرح مباحثی شبهه‎‎انگیز، خدای تعریف شده در اسلام و برخی از آموزه‎های قرآنی و اسلامی را به چالش می‎کشد. نوشتار حاضر تلاش می‎‎کند با ارائه مبنایی درست و واقع‎‎نما در شناخت خدا و صفات او و تبیین نقش انبیا در جهان بشری، تصویری درست از پدیده وحی را در برابر شبهه‎پراکنی مقاله مورد نظر ارائه نماید.
مقدمه
بر اساس کلام دانشمندان، شک مقدمه‎ی یقین و پرسش مقدمه‎ی وصول است اما انحراف از آنجا شروع می‎شود که شک، فرد را به سوی تحقیق نراند. به دیگر سخن شک چه نیکو گذرگاهی و چه پلید جایگاهی است! با دقت در مقاله‎ی مورد نقد می‎توان منشاء اصلی اشتباهات آن را در عدم شناخت صحیح از خداوند، صفات او و ضرورت ارسال انبیا و جایگاه ایشان خلاصه نمود. در این نوشتار سعی شده تا گزیده‎ای از معارف حقیقی و واقعی در اختیار مخاطب حقیقت‎جو قرار گیرد و پس از بیان نکات پایه‎ای، به بررسی و نقد شبهات مطرح شده در مقاله مورد نظر می‎پردازیم.
تذکر این نکته بجاست که براهین خداشناسی و نبوت‎شناسی به طور اجمالی و در حد گنجایش این مقاله طرح خواهد شد و کسانی که خواهان تفصیل بیشتر در این باب هستند لازم است به منابع کلامی و فلسفی مراجعه نمایند.
اثبات واجب الوجود
برهان‎های گوناگونی در زمینه اثبات واجب الوجود (خدا) اقامه شده است.[۱] البته ناگفته نماند که برخی از اندیشمندان، وجود واجب را بدیهی د‎انسته و اقامه‎ی براهین را صرفا از باب تنبیه و تذکر می‎دانند. به هر حال یکی از براهین اقامه شده در این موضوع، برهان امکان و وجوب است.
برهان امکان و وجوب
این برهان دارای مقدماتی به شرح زیر است:
۱)      موجوداتی که در عالم وجود دارند از دو فرض خارج نیستند: یا واجب الوجود هستند (به این معنا که هستی خود را از غیر نگرفته) و یا ممکن الوجودند (به این معنا که هستی خود را از دیگری گرفته).[۲]
۲)      با توجه به تعریفی که ارائه شد از آنجا که واجب الوجود هستی را در خودش دارد نیازی به دیگری ندارد اما ممکن الوجود نیازمند موجودی است که هستی را به او بخشیده باشد.
۳)      دور و تسلسل در مجموعه علت‎ها و معلول‎ها محال است.[۳]
با توجه به مقدمات ارائه شده، موجودی که هستی را به موجودات ممکن‎الوجود می‎بخشد، خود یا ممکن الوجود است و یا واجب الوجود؛ اگر واجب باشد در این صورت به وجود خدا اعتراف کرده‎ایم و اگر ممکن باشد باز داستان نیاز به غیر، تکرار می‎شود و اگر وجود موجودی واجب در راس این سلسله را نپذیریم به ناچار باید به دور یا تسلسل گردن نهیم و حال آنکه دور و تسلسل در علل و معالیل محال است. از این روی اگر بناست از محال عقلانی بگریزیم باید بپذیریم که در راس عالم ممکنات، موجودی است واجب الوجود بالذات.
توحید و شرک
واجب الوجود دارای خصوصیات و ویژگی‎هایی است که همگی در عبارت «کامل مطلق» جمع می‎شود. بر این اساس هیچ نقصی به ساحت او راه ندارد که از آن جمله، تغییر و تعدد در ذات واجب الوجود است چرا که هر کدام از این‎ها مستلزم نقص در ذات اوست. به عنوان مثال اگر واجب الوجود را متعدد فرض نماییم باید هر کدام از این واجب الوجودها دارای ویژگی‎ها و کمالاتی باشند که در دیگری نیست، زیرا در غیر این صورت تعددی نخواهد بود. اختصاص هر یک به کمالی به این معناست که دیگری فاقد آن کمال و در نتیجه ناقص است و هر ناقصی نیازمند است و این یعنی اصلا واجب الوجود نیست.[۴] تذکر این نکته بجاست که توحید الهی مراتب مختلفی دارد که در یک تقسیم‎بندی از توحید در ذات تا توحید در مغفرت را شامل می‎شود.[۵] در مقابل اعتقاد به خداوند واحد (در تمام مراتب آن)، از چند خدایی تعبیر به شرک می‎شود که با توجه به مراتب توحید، شرک نیز مراتبی خواهد داشت.
با توجه به توضیح مزبور، شرک در باور بشری یک انحراف فکری بیش نیست و نظام مبتنی بر شرک، خواه در قالب پرستش بت‎ها و یا امثال آن، از اساس، نادرست است. اگر خداوند این انسان‎های غرق در جاهلیت را با ارسال انبیا به عقیده توحیدی رهنمون شده است به این دلیل است که از او جز این انتظاری نیست. نظام مبتنی بر توحید مانند یک کشتی مجهز به علائم راهنمایی است که در یک حرکت منظم و هماهنگ تحت فرمان مقامی خیرخواه به پیش می‎رود. در این نظام، انسان در کمال آرامش و با اجرای قوانین عقلی در کنار آموزه‎های الهی به سوی مقصد حرکت می‎کند؛ اما در نظام شرک و چند قطبی، انسان هر لحظه به سویی کشیده می‎شود و چونان خسی است بر دریا که موج‎ها هر لحظه او را به جهتی پرتاب می‎کنند.
در برابر روشنگری الهی، مشرکانی هستند که راه درست را تشخیص داده به آن گردن می‎نهند و گروهی نیز متعصبانه بر عقیده نادرست خود پای می‎فشرند. طبیعی است در برابر چنین افرادی که هم خود و هم جامعه پیرامون را مسموم می‎کنند قهر و غضب تنها راه است. اگر قرآن گناه شرک را نابخشودنی دانسته تنها ناظر به این دسته از مشرکان است؛ به علاوه باید توجه داشت از آنجا که توحید شالوده برنامه الهی و مسیر سعادت و کمال را تشکیل می‎دهد نمی‎توان مشرک را هم‌سطح با گناه‌کاری دانست که در فرعی از فروع این برنامه دچار لغزش شده است؛ هر چند هر لغزشی که با علم و آگاهی انجام پذیرد مجازات خاص خود را به همراه دارد. تذکر این نکته نیز بجاست که نویسنده، یکتاپرستی را هم‌سطح بردگی و گردن نهادن به دیکتاتوری دانسته است. این نگاه ریشه در عدم شناخت صحیح وی از خدا و صفات او دارد به همین دلیل از مخاطبان حقیقت‎جو انتظار می‎رود برای گرفتار نشدن به این قضاوت‎های عجولانه و غیر منطقی، مبانی خداشناختی خود را تقویت نمایند.
خلقت و پرستش
انسان ممکن الوجود در خلقت و حیاتش آن چنان محتاج و نیازمند است که حتی یک لحظه هم نیازش از واجب الوجود قطع نمی‎گردد و به حق، انسان عین فقر و نیاز است و به ناچار باید برای زندگی تلاش کند و پیوسته در رفع نیازمندی‎ها و کمبودها‎ی خود بکوشد و در تکامل معنوی و مادی خود فعالیت نماید؛ در حالی که خداوند وجودی نامحدود و نامتناهی است و فقر و نیاز در ذات پاک او متصور نیست؛ چه این که ذات او از هیچ کمالی تهی نیست. از این روی آفریدگار در افعال خود هدف و غرضی که تکمیل کننده‎ی وجود او باشد ندارد بلکه هدف در کلیه‎ی افعال او از جمله آفرینش، کمال و سعادت مخلوقات است.
شناخت خدای یگانه به عنوان وجود برتر و دارای کامل‎ترین صفات، منزه از هر گونه نقص و کاستی، حالتی از خضوع  و خشوع  در انسان آگاه ایجاد می‎کند که از آن به پرستش تعبیر می‎شود.[۶] در حقیقت عبادت و پرستش ثمره‎ی پذیرش توحید است و کرنش در برابر غیر او خروج از دایره‎ی عبودیت خواهد بود چرا که وجود حتی یک نقص هم شایستگی عبادت را از بین می‎برد. روح عبادت در موارد ذیل خلاصه می‎شود:
یکم) ثنا و ستایش خدا به صفات و اوصافی که مخصوص اوست؛
دوم) تسبیح و تنزیه خدا از هر گونه نقص و کاستی؛
سوم) سپاس و شکر خدا به عنوان منشأ اصلی خیرها و نعمت‎ها.
اگر عبودیت اظهار آخرین درجه خضوع در برابر معبود است، آیا این خضوع شایسته خداوند واجب الوجود نیست؟ خدایی که هستی همه موجودات عالم از اوست.[۷] از همین جا روشن می‎شود که خدا نیازی به پرستش ندارد و این انسان‎ها هستند که با پرستش خدا وظیفه خود را به عنوان یک موجود سراسر نیازمند، انجام می‎دهند و علاوه بر انجام وظیفه، کمال و سعادت را برای خود و جامعه به ارمغان می‎آورند.
با این توصیف روشن می‎شود که وقتی قرآن کریم هدف از خلقت را پرستش ذکر می‎کند، مراد پیمودن مسیر تکامل است؛ کمالی که جز از مجرای اختیار و انتخاب‎گری و اندیشه‎ورزی به دست نمی‎آید. اگر خداوند با استفاده از قدرت لایزال خود به طور قهری انسان دارای اختیار و تعقل را در مسیر پرستش قرار می‎داد آیا نوعی زورگویی به شمار نمی‎رفت؟ وجود دو راهی‎ها نمایانگر فراهم بودن زمینه‎ی انتخاب و گزینش برای انسانی است که اراده و اختیار یکی از شاخص‎هایی وجودی اوست. پس بر خلاف باور نویسنده نه خدا نیازی به پرستش انسان‎ها دارد و نه پرستش اجباری ایده‎ای منطقی و عادلانه برای انسان مختار و نه سعادتی برای اوست.
نبوت و ضرورت آن
همان‎گونه که ثابت شد خداوند کمال مطلق است و نقصی در او راه ندارد. از جمله کمالات این وجود متعالی، حکمت است. حکمت در مورد انسان به این معنی است که او در کار خود بهترین هدف و بهترین وسیله را برای رسیدن به کمال انتخاب ‎کند. در مورد خداوند، حکمت یعنی موجودات را به کمال و غایت وجودشان رهنمون شدن.[۸] توضیح اینکه، انسان در زندگی فردی و اجتماعی خود سعادت و کمال را می‎طلبد و دست‎یابی به این مهم، شرایطی دارد که از آن جمله احاطه به تمامی مسیرهای سعادت است؛ اما همان‌طور که هر آزاداندیشی تصدیق می‎کند آدمی به خودی خود و با اتکا به نیروی عقل و فطرت خویش چنین احاطه جامعی به راه‎های سعادت ندارد. این مطلب را می‎توان با نگاه به قوانینی که بشر در طول تاریخ و در مناطق مختلف جهان وضع نموده و نتایجی که به بار آورده، دریافت نمود.[۹] اینجاست که لزوم فرستادن برنامه‎ی مدونی از ناحیه خداوند حکیم و دانا به مسیرهای سعادت، در راستای رساندن مخلوق به کمالش ضروری می‎نماید که این وظیفه توسط انبیا و از طریق وحی انجام گرفته است. به باور نویسنده مورد نظر، وحی با عدالت خدا ناسازگار است، زیرا وحی تنها به عده معدودی اختصاص دارد. قبل از هر چیز بهتر است مراد از عدالت را روشن نماییم. عدل خداوند عبارت است از فیض عام و بخشش گسترده در مورد همه‎ی موجوداتی که امکان دریافت کمالات وجودی را دارند. عدل الهی ایجاب می‎کند که هیچ گونه «تبعیضی» در میان مخلوقات در کار نباشد. البته این به معنای آن نیست که «تفاوت» میان اشیاء در بین نباشد چرا که ریشه‎ی اصلی تفاوت، در خود اشیاء است. به عبارت دیگر آنچه در طبیعت وجود دارد تفاوت است نه تبعیض. تبعیض آن است که در شرایط مساوی و استحقاق همسان، بین اشیاء فرق گذاشته شود ولی تفاوت آن است که در شرایط نامساوی، فرق گذاشته شود؛ یعنی تبعیض از ناحیه‎ی دهنده است و تفاوت مربوط به گیرنده می‎باشد. به عنوان مثال اگر کسی با یک روز کار همان مبلغی را دریافت نماید که شما با یک هفته کار دریافت می‎کنید در حالی که تخصص، سطح تحصیلات و نوع کار شما یکی است، اینجا تبعیض رخ داده؛ اما اگر یکی از تخصص و تحصیلات بالاتری برخوردار است طبیعتا لایق دست‎مزد بالاتری خواهد بود.[۱۰]
پس می‎توان گفت منظور از عادل بودن خداوند این است که استحقاق و شایستگی هیچ موجودی را مهمل نمی‎گذارد و به هر کس هر چیز را استحقاق دارد می‎بخشد.[۱۱] با توجه به آنچه بیان شد و نیز مشاهده اندیشه و رفتار افراد بشری در طول تاریخ، بایست به نویسنده این پاسخ را داد که بجای اینکه وحی را با عدالت خدا بسنجیم منطقی‎تر است تفاوت انبیا با دیگر انسان‎ها را در قابلیت‎های آن‎ها جویا شویم و بهترین دلیل بر این ادعا، کامل مطلق بودن خداست. خداوند دانا، توانا، حکیم و بی‎نیاز، جهان پیرامون را با نظامی مبتنی بر سلسله مراتب آفریده است که هر یک از موجودات در این نظام جایگاه ویژه‎ی خود را دارد. بخشی از این سلسله را می‎توان به چشم خود دید و برخی دیگر در فلسفه و علوم طبیعی بیان شده است و برخی دیگر نیز از چشم انسان‎های عادی پنهان است و اطلاع یافتن از آن‎ها مبتنی بر ابلاغ الهی است. آنچه در اینجا اهمیت دارد جایگاه انسان در نظام هستی است. انسان دارای اراده و اختیار و نیروی فکر و اندیشه است که وی را قادر ساخته مسیر زندگی خود را تعیین نموده، راه ترقی یا انحطاط را بپیماید. تفاوت‎ها و گاه تضادهایی که در میان افراد و جوامع به دنبال این اختیارداری انسان رخ داده و می‎دهد بهترین شاهد بر این است که هر کسی لیاقت ندارد تا جامه نبوت به تن کند. مگر نه این است که افراد صالحی آمدند و مسیر توحیدی را نشان دادند پس چرا این همه شرک و خداناباوری وجود دارد؟ این نمونه خود به تنهایی حکایت از آن دارد که انسان مختار، قدر خود را آنگونه که بایسته بود ندانست و لیاقت خود برای ارتباط عالی با خدا را از دست داد. از این گذشته، وقتی یک انسان کامل می‎تواند برنامه الهی را دریافت و به دیگران ابلاغ نماید و بر ادعای ارتباطش با خدا دلیل و برهان اقامه نماید چه نیازی به ارتباط وحیانی خدا با تمامی انسان‎هاست؟ اگر نویسنده مورد نظر کمی دست از تعصب بر می‎داشت دیگر این سوال را نمی‎پرسید که آیا خدا نمی‎توانست با قدرت خود همه مردم را هدایت کند؟ باید از وی پرسید آیا این به معنای نادیده گرفتن اختیار و اندیشه انسان نیست؟
جایگاه نبی و مقام او
نویسنده، پذیرفتن ادعای انبیا مبنی بر ارتباط با خدا را مانند این می‎داند که خدا را یک مقام تشریفاتی دانسته، انبیا را وزرای همه کاره او بدانیم که از طرف خدا در زمین فرمانروایی می‎کنند و گاه مقام خود را بالاتر از خدا می‎برند. او ادعای پیامبری از طرف انبیا را برخاسته از حس قدرت طلبی و به منظور حکمرانی بر مردم دانسته است.
خواندن این عبارات به راستی ضعف نویسنده در خداشناسی، نبوت شناسی و شخصیت‎شناسی انبیا را نمایان می‎کند. در پاسخ به ادعای نویسنده توجه به دو مطلب لازم است: اولا: ادعای نبوت به همان اندازه که امری بزرگ است ادله‎ای محکم و قطعی را می‎طلبد و به صرف ادعا نمی‎توان یک مدعی نبوت را تصدیق نمود. از این رو را‎ه‎های مختلفی برای شناسایی نبی وجود دارد که نسبت به مخاطبان مختلف، گوناگون است. از جمله می‎توان به معجزه و جمع شواهد و قراین رفتاری و گفتاری مدعی نبوت همراه با ملاحظه مضمون آموزه‎هایش اشاره نمود.[۱۲] ثانیا: کمی پژوهش در آثار تاریخی و مقایسه عملکرد سلطه‎گران با رفتار و گفتار انبیای الهی خاصه نبی مکرم اسلام اشتباه یا غرض‎ورزی نویسنده را نمایان می‎سازد. فرمانروایان و جاه‎طلبان خصوصیاتی دارند که ما در پیامبران نمی‎بینیم؛ از قبیل:
۱–  استبداد و خودرأیی که از خصوصیات غالب فرمانروایان است؛ اما پیامبران با این که فرمانشان میان اصحاب بی‎درنگ اجرا می‎شد، هیچ گاه به روش مستبدان با دیگران رفتار نمی‎کردند؛ مثلا رسول اسلام در اموری که از جانب خداوند دستور مستقیمی نرسیده بود با اصحاب مشورت و از ایشان نظرخواهی می‎نمود و به آن‎ها در این راه شخصیت می‎داد بدون اینکه به طبقه اجتماعی یا نژاد او توجهی نماید.[۱۳]
۲–  خصوصیت تسلط و خشونت در فرمانروایان؛ نرمی و مهریانی پیغمبران و عفو و گذشت آن‎ها خصوصا رسول اسلام چیزی ناپیدا نیست. وی به گواه تاریخ پس از فتح مکه تمام ظلم‎هایی که اهالی قریش در سالیان گذشته انجام انجام داده بودند را بخشیدند و حتی قاتل عموی بزرگوارشان نیز از این بخشش عمومی مستثا نشد. استغفار ایشان برای اصحاب و بی‎تابیشان برای بخشش گناه امت[۱۴] با مقوله‎ی سلطه‎گری توام با ارعاب، جور در نمی‎آید.
۳–  مال پرستی و تجملاتی بودن فرمانروایان؛ زهد و ساده‎زیستی از اصول زندگی پیامبران بود. آن‎ها ساده غذا می‎خوردند، ساده لباس می‎پوشیدند و در نهایت سادگی در بین مردم زندگی می‎کردند.
بنابراین پیامبران را نمی‎توان در عداد طبقه‎ی سلطه‎گر طبقه‎بندی نمود. به علاوه نقش سازندگی پیامبران در جوامع بشری نشانه دیگری بر این حقیقت است. به قول یکی از بزرگان:
«راه دیگر برای داوری کردن در ارزش تجربه‎ی دینی یک پیغمبر (حقیقی بودن رسالتش و واقعیت داشتن اتصال درونیش با خدا) آزمودن انواع انسانیتی است که ایجاد کرده و نیز توجه به فرهنگ و تمدنی است که از رسالت وی برخاسته است.»[۱۵]
انبیا انسان‎های برگزیده‎ای بودند که لیاقت دریافت فرمان‎های الهی و نشر و تبلیغ آن را داشتند. انسان‎هایی پاکیزه که خود از بندگان تام خدا بوده، دستورات الهی را بهتر از هر کس دیگری بر رفتار و افکار و گفتار خود حکمفرما ساختند. این مقام بندگی و خلوص نیت، موجب شد که تقرب ویژه‎ای نزد پروردگار یابند و دعای ایشان و شفاعت‎شان نزد خدا مقبول باشد. تاسف بر امثال نویسنده مورد نظر که مقام شفاعت در انبیا را به عنوان بالاتر بودن مرتبه نبی از خدا دانسته است. در این باره تنها به این مطلب اشاره می‎کنیم که قرآن پیرامون شفاعت بر دو نکته تاکید دارد:
۱–  همه کس، حق شفاعت ندارد و تنها کسانی حق شفاعت دارند که خداوند به آنان اذن داده باشد.[۱۶]
۲–  شفاعت شفیعان در حق همه کس پذیرفته نخواهد شد و فقط کسانی از شفاعت بهره خواهند برد که خداوند اجازه دهد.[۱۷]
تحریف در کتب آسمانی
نویسنده با این ابهام روبرو شده است که چرا خدا فقط کتاب قرآن را از تحریف مصون داشت؟ مگر کتب یهود و مسیحیان گفتار خود او نبود؟ پس چرا از آنها حفاظت نکرد؟
برای پاسخ به این شبهه لازم است دو مطلب را در کنار هم ببینیم: اولا پیامبر اسلام آخرین پیامبر الهی و شریعتی که به بشریت ارائه داده است کاملترین و آخرین برنامه الهی است. دین اسلام بعنوان آخرین دین آسمانی داعیه هدایت بشر تا پایان تاریخ را دارد. طبیعتا برنامه‎ای با این وسعت بایست که از تحریف محافظت شود بر خلاف ادیان سابق که به صورت مقطعی در اختیار بشر قرار گرفته بود.[۱۸] ثانیا با نگاهی گذرا به معجزاتی که از انبیای الهی نقل شده است به دست می‎آید غالب معجزات ارائه شده متناسب با عصر هر نبی بوده است. زادگاه دین اسلام در عربستان جاهلی بود که به اعتراف مورخین، فصاحت و بلاغت کلام در میان ایشان از جایگاه والایی برخوردار بود. طبیعی است در احتجاج با این گروه که اولین مخاطبان اسلام بوده‎اند چنانچه اعجازی از جنس فصاحت و بلاغت ارائه می‎شد در اثبات نبوت پیامبر اسلام بسیار موثر می‎بود چرا که فحول و متخصصان ادیب به سادگی می‎توانستند درستی ادعای پیامبر را سنجش نمایند. پس برنامه الهی و جاویدان اسلام در قالب چنین اعجازی به مردم عصر ارائه شد با این خصوصیت که قابل استفاده برای دیگر اقوام نیز بوده و هست. با ملاحظه این دو مطلب می‎توان توضیح منطقی‎‎ای برای محافظت قرآن از تحریف به دست آورد؛ بدون اینکه تحریف‎پذیری دیگر کتب مقدس خدشه‎ای بر ساحت قدس خدا باشد. تذکر این نکته نیز بجاست که این ادعای نویسنده که دیگر کتب آسمانی گفتار خداست، کلیت ندارد؛ مانند انجیل که به اعتراف خود مسیحیت، گفتار خدا نیست.
آیا باورهای دینی نوعی دگم‎اندیشی است؟
به اعتقاد نویسنده باورهای دینی که به صورت ایمان در آمده است همچون پوسته‎ای اطراف اندیشه را فرا می‎گیرد و شخص هر گونه اندیشه‎ای را که با باورهای خود در تضاد ببیند انکار می‎کند. وی پیشنهاد می‎دهد که برای پذیرفتن یک مطلب بررسی نماییم که آن موضوع چقدر با منطق خودمان سازگار است.
همانطور که نویسنده نیز قبول دارد «منطق» پشتوانه هر پذیرش حق‎مدار است. اما مگر نه این است که باورها منطق هر فرد را می‎سازند؟ به عبارت دیگر، باورهای سابق زمینه‎ای برای باورهای لاحق هستند. ممکن است این باورهای پایه بر اساس خداباوری شکل گرفته باشند و ممکن است بر اساس خداانکاری. در این صورت نویسنده باید به همان اندازه باورهای خداانکارانه را دگم‎اندیشی بداند که باورهای دینی را دانسته. حقیقت این است که تفاوت این دو باور (الحادی و دینی) در جهان‎بینی است و ما درستی جهان‎بینی توحیدی را اثبات کردیم. پس این باورهای الحادی هستند که همچون پوسته‎ای منطق حقیقت‎جوی آدمی را فرا می‎گیرد و وی را به قضاوت‎های نادرست سوق می‎دهد.
نتیجه‎گیری
با توجه به نکات اساسی که در این مقاله ارائه گردید، خداوند به عنوان وجودی واجب الوجود، کامل مطلق، یگانه، عادل و حکیم دانسته شد که برنامه سعادت‎بخشی را به واسطه انبیا برای انسان مختار و عاقل فرو فرستاد تا چراغی در پیش روی عقل و فطرت او باشد. انسان‎هایی که از وجود چنین خدایی اطلاع یابند به حق او را لایق ستایش و پرستش می‎دانند و انبیا راهنمایانی هستند که بشریت را در این مسیر کمال رهنمون می‎شوند. در این صورت ارتباط وحیانی انبیا با خدا نه تنها تحقیر خدا نیست بلکه از آن وجود متعالی و حکیم جز این انتظاری نیست.
فهرست‎ منابع
قرآن
۱)      ربانی گلپایگانی‎، علی؛ کلام تطبیقی‎، قم‎، جامعه المصطفی العالمیه‎، ۱۳۸۷ش.
۲)      سبحانی، جعفر؛ الالهیات علی هدی الکتاب و السنه و العقل، موسسه امام صادق(ع)، قم، ۱۳۸۴ش.
۳)      صدر المتالهین؛ الحکمه المتعالیه فی الاسفار العقلیه الاربعه، بیروت، دار احیاء التراث العربی،۱۹۸۱م.
۴)      طباطبائی، سیّد محمد‎حسین؛ نهایه‎الحکمه، موسسه امام خمینی(ره)، قم، ۱۳۸۶ش.
۵)      ________________________؛ المیزان فی تفسیر القرآن، قم، دفتر انتشارت اسلامی جامعۀ مدرسین، ۱۴۱۷ق، چاپ پنجم.
۶)      مصباح، محمدتقی؛آموزش فلسفه، بین الملل، تهران، ۱۳۷۳ش.
۷)      _____________؛ آموزش عقائد، بین الملل، ۱۳۷۹ش.
۸)      مطهری، مرتضی؛ مجموعه آثار، تهران، صدرا، ۱۳۸۱ش.
۹)      مکارم شیرازی، ناصر [و همکاران]؛ تفسیر نمونه، نشر دارالکتب الاسلامیه، تهران ۱۳۷۴ش.


[۱] – برای مطالعه بیشتر نک:
– صدرالمتالهین؛ الحکمه المتعالیه فی الاسفار العقلیه الاربعه، بیروت، داراحیاء التراث العربی،۱۹۸۱م.
– سبحانی، جعفر؛ الالهیات علی هدی الکتاب و السنه و العقل ،موسسه امام صادق(ع)، قم، ۱۳۸۴ش.
– طباطبایی،محمدحسین، نهایه الحکمه، موسسه امام خمینی(ره)، قم،۱۳۸۶ش.   
[۲]– به عبارت دیگر واجب الوجود وجودی است که وجودش به خودی خود، ضروری است اما ممکن الوجود به خودی خود، وجود و عدمش مساوی است و وجود برایش ضرورت ندارد ولی جهت تحقق یافتن باید وجودش ضروری شود.
[۳] – دور در علل و معالیل یعنی یک موجود از همان جهتی که علت و موثر در پیدایش چیز دیگر است معلول و محتاج به آن نیز باشد به عبارت دیگر چیزی را به معلول بدهد که برای داشتنش محتاج به معلول است. تسلسل در علل و معالیل نیز آنجاست که سلسله ای ازموجودات را فرض کنیم که هر یک از حلقه‎های آن وابسته و متوقف بر حلقه‎ی قبل از خود باشد بدون اینکه این وابستگی به موجودی غیر وابسته ختم شود همچون زنجیری معلق در هوا که هیچگاه به حلقه‎ای آویخته به دیوار  یا مانند آن ختم نشود. با توجه به تعریف دور و تسلسل به خوبی می‎توان محال بودن آن‎ها را تصدیق نمود. برای مطالعه‎ی بیشتر نک:  مصباح، محمدتقی، آموزش فلسفه، بین الملل، تهران،۱۳۷۰، ج۲، صص۸۲- ۸۵٫
[۴]. برای مطالعه بیشتر نک:
–  الالهیات علی هدی الکتاب و السنه و العقل، ج۲، ص۱۱؛
– مصباح،محمدتقی؛ آموزش عقائد، بین الملل، ۱۳۷۹ش، ص۱۲۹؛
– مصباح، محمدتقی؛ آموزش فلسفه، بین الملل، تهران،۱۳۷۳ش، ج۲، ص۳۹۰٫
[۵] . برای مطالعه بیشتر نک: الالهیات علی هدی الکتاب و السنه و العقل، ج۲، ص۱۱٫
[۶] – نک: ربانی گلپایگانی‎، علی؛ کلام تطبیقی‎، قم‎، جامعه المصطفی العالمیه‎، ۱۳۸۷ش.
[۷] . نک: مکارم شیرازی، ناصر [و همکاران]؛ تفسیر نمونه، نشر دارالکتب الاسلامیه، تهران ۱۳۷۴ش ،ج۲۲، ص ۳۸۷٫
[۸] – مجموعه آثار (مطهری)، ج۲، ص۱۴۳- ۱۴۸٫
[۹] – الالهیات علی هدی الکتاب و السنه و العقل، ج۳، ص۲۲ – ۶۵٫
[۱۰] – برای مطالعه ی بیشتر در مورد راز تفاوت‎ها و ذاتی بودن آن‎ها نک: مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، تهران، صدرا،۱۳۸۱ش، ج۱، صص۱۲۵- ۱۳۴٫
[۱۱] – همان، صص۷۳-۸۷٫
[۱۲] . برای مطالعه بیشتر نک: الالهیات علی هدی الکتاب و السنه و العقل، ج۳، ص ۶۵٫
[۱۳] -به عنوان مثال می توان از تعیین محل اردوگاه در جنگ بدر، نحوه‎ی رفتار با اسرای جنگی، یا نحوه‎ی آرایش نظامی در چنگ خندق و … نام برد.
[۱۴] – «به موجب مهربانی که خدا در دل تو قرار داده تو با یاران خویش نرمش نشان می دهی ، اگر تو درشت خو و سخت دل بودی از دورت پراکنده می شدند، پس عفو و بخشایش داشته باش و برای آن ها نزد خداوند استغفار کن و باآن ها در کارها مشورت کن، هرگاه عزمت جزم شد دیگر بر خدا توکل کن و تردید به خود راه نده.» آل عمران: آیه ۱۵۹٫
[۱۵]-مطهری،مرتضی؛مجموعه آثار،(مقدمه ای بر جهانبینی اسلامی)،پیشین،به نقل از  اقبال لاهوری،ادرحیای تفکر دینی در اسلام ص۱۴۴٫
[۱۶] – «ما من شفیع الا من بعد اذنه» یونس: آیه ۳٫
[۱۷] -«لایشفعون الا لمن ارتضی» انبیاء: آیه ۲۸٫
[۱۸] . شاهد بر این سخن اینکه پس از پیامبر اسلام هیچ کس ادعای نبوت نکرد و یا نتوانست این ادعا را به اثبات رساند. بعلاوه با اثبات نبوت پیامبر اسلام پذیرفتن این آموزه وی که نبوت ختم شده است ضروری است مگر اینکه اصل نبوت وی را نپذیریم که ادعایی باطل است.  
منبع: پژوهشکده باقرالعلوم
No votes yet.
Please wait...

درباره ی ابوالقاسم شم آبادی

(حقوق عمومی) -مدرس دانشگاه-صاحب امتیاز انتشارات حقوقی عدلیه-ارتباط با ابوالقاسم شم آبادی: shamabadi.abolghasem@yahoo.com تلفن: 66965272 -021

همچنین ببینید

نظر فقها در مورد مهریه

آیت‌الله مکارم شیرازی در دیدار با اعضای فراکسیون روحانیون مجلس شورای اسلامی درباره ازدواج و …

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *