مفهوم حق معنوی و مالکیت فکری

حق معنوی یا مالکیت فکری ریشه غربی دارد و فرهنگ حقوقی ما هنوز با آن آشنائی کامل ندارد و ذهن حقوقدانان با این عنوان حقوقی انس کمتری دارد. بویژه که از دید فقهای اسلامی نیز در شناسائی این حق، اختلاف عقیده وجود دارد که همین اختلاف آراء موجب عدم توجه کافی به آن در گذشته گردیده است.

مالکیت فکری، ترجمه ایست از عبارت فرانسوی «Intellectuelle le dorit de la propriete » و انگلیسی « Intellectral property rights» که در کتب و متون حقوقی ما، بیشتر از حقوق مالکیت معنوی استفاده شده است. ولی برخی از حقوقدانان اصطلاح « مالکیت های فکری» را از جهت اینکه منشا این حقوق، فکر، اندیشه و تعقل می باشد مناسب تر دانسته اند.[1]

بنابراین بیش از یک قرن است که برای توصیف حقوق مالکانه ناشی از تولیدات غیر ملموس فکر بشر، اصطلاح «مالکیت فکری» استعمال شده است. این اصطلاح را نخستین بار پیکارد «Picard» حقوقدان بلژیکی در سال 1899  بکار برده است.[2] بعد از آن حقوقدانان نامهای دیگری مانند «مالکیت های غیر مادی» ، «حقوق بر اموال غیر مادی» و «حقوق جلب مشتری» نیز بکار برده اند.[3]

منظور از حقوق مالکیت‌های فکری: حقوقی است که ارزش اقتصادی یا معنوی دارد، ولی موضوع آن‌ها اشیاء ملموس مادی نیست. [4]

مالکیت فکری عبارت است از حق ناشی از پدید آوردن یک آفریده‌ی فکری یا یک شیء غیر مادی مستقل دیگر، که به موجب آن شخصی که خودش یا از طریق به کارگیری دیگری موجب خلق آن شده یا شخصی که این حق به او منتقل شده می‌توانند به طور انحصاری از بالاترین حقوق و امتیازات قانون ممکن نسبت به آن بهره مند شوند.»[5]

مالکیت فکری، مالکیتی است بر مبنای اندیشه، ابتکار، ابداع و نوآوری در زمینه های صنعت،اندیشه،ادب،هنر و تجارت.[6]

دکتر کاتوزیان در تعریف حقوق معنوی می نویسند: «حقوق معنوی، حقوقی است که به صاحب آن اختیار انتفاع انحصاری از فعالیت و فکر و ابتکار انسان را می دهد».[7]

تقسیم بندی مالکیت فکری

امروزه مالکیت‌های فکری شامل کپی رایت، حق اختراع، علایم تجارتی، طرح‌های صنعتی و اطلاعات محرمانه و اسرار تجارتی است و روز به روز بر این تعداد افزوده می‌شود. مالکیت‌های مذکور در دو دسته کلی دسته بندی می‌شوند: مالکیت‌های صنعتی و مالکیت‌های ادبی و هنری. سازمان جهانی مالکیت فکری (wipo) نیز این تقسیم بندی را رعایت و مالکیت‌های فکری را به دو دسته عمده تقسیم کرده است: مالکیت‌های صنعتی که از حق اختراع، علایم تجاری، اطلاعات محرمانه و اسرار تجاری حمایت می‌کند و «کپی رایت» که از مالکیت بر آثار ادبی و هنری حمایت می‌کند.[8]

مالکیت‌های ادبی و هنری یا حق مولف یا کپی رایت

مالکیت ادبی و هنری یا حق مولف در خصوص خلاقیت‌های ادبی و هنری از قبیل تصنیفات، تألیفات، آثار هنر، اشعار، داستان، رمان، موسیقی، آثار سینمایی و سایر آثار ادبی و هنری و علمی است یعنی مالکیت ادبی و هنری، حق پدید آورنده آثار ادبی، هنری و علمی در نامیده شدن اثر به نام او و نیز حق انحصاری وی در تکثیر، تولید، عرضه، اجرا و بهره برداری از اثر خود است که حق بهره برداری وی قابل نقل و انتقال و معامله است. بنابراین می توان گفت حقوق مالکیت ادبی و هنری عبارت است از حقوقی که مولفان، مصنفان، هنرمندان و مترجمان نسبت به آثار خود دارند.

طبق ماده 3 «قانون حمایت حقوق مولفان، مصنفان و هنرمندان ایران، حقوق پدیدآورنده شامل حق انحصاری نشر و پخش و عرضه و اجرای اثر و حق بهره برداری مادی و معنوی از نام و اثر اوست. همان طور که بیان شد، حق مولف به دو دسته تقسیم می‌شود:[9]

1- حقوق مادی (مالی) یا اقتصادی پدید آورنده

حقوق اقتصادی (مالی یا مادی) شامل:

حقوق تکثیر و نشر: که متضمن منافع مادی است و شامل عمل تثبیت و ضبط مادی اثر به طرق مختلف از قبیل چاپ، عکاسی، طراحی، گراور، قالب گیری ضبط مکانیکی، سینمایی و مغناطیسی می‌گردد و امکان می‌دهد که اثر به طور غیر مستقیم به اطلاع عموم برسد.

حق ترجمه: حق ترجمه اثر به یک زبان خارجی و بهره برداری از آن نیز ویژه پدید آورنده است.[10]

حق عرضه، اجرا و نمایش همراه با کسب منافع مادی: عبارت است از ارایه مستقیم اثر به مردم از طریق نمایش‌های دراماتیک، اجرای آثار موسیقایی و شاعرانه، پخش گفتارها، صداها، تصاویر و هر گونه نمایش دیگر.[11]

حقوق مادی یا مالی پدید آورنده دارای دو ویژگی است:

1-قابل نقل و انتقال است

 2- موقتی است

2- حقوق معنوی یا اخلاقی پدید آورنده

حقوق معنوی، شامل حق پدید آورنده برای مخالفت با هر گونه تحریف، تغییر شکل، ناقص کردن یا جرح و تعدیل در اثر است، که ممکن است به افتخار یا شهرت او لطمه بزند.

 

الف- حق انتشار[12]

مهم ترین حق معنوی مولف، حق انتشار است.[13] شناساندن افکار خود به دیگران یکی از مسلم ترین حقوق شخصی هر انسانی است. انتشار اثر بدون رضایت مولف آن، تجاوز به شخصیت و آزادی فردی او تلقی می‌شود. به همین سبب حق شناساندن اثر به مردم یک حق شخصی و انحصاری مولف به حساب می‌آید. بنابراین فقط مولف می‌تواند انتشار یا معرفی کردن اثرش را اجازه دهد و یا موافقت کند که دیگران از اثرش استفاده نماید.[14]

ب- حق حرمت نام و عنوان پدید آورنده[15]

این حق در فرانسه حق ولایت بر اثر نامیده می‌شود. به موجب این حق پدید آورنده می‌تواند انتشار اثر را با نام و عنوان خود بخواهد. نشر اثر بدون نام پدید آورنده یا با نام دیگری بدون موافقت پدید آورنده ممنوع و قابل مجازات است.

ماده 18 قانون حمایت از حقوق مولفان، مصنفان و هنرمندان مصوب 1348 در این خصوص مقرر می‌دارد:

انتقال گیرنده و ناشر و کسانی که طبق این قانون اجازه استفاده یا استناد یا اقتباس از اثری را به منظور انتفاع دارند، باید نام پدید آورنده را با عنوان و نشانه ویژه معرف اثر، همراه اثر یا روی نسخه یا نسخه‌های چاپی یا تکثیر شده به روش معمول و متداول اعلام و درج نمایند مگر اینکه پدید آورنده به ترتیب دیگری موافقت کرده باشد.

در کنار این حق می‌توان به مصونیت اشخاص از اسناد نادرست اثر به آنها اشاره کرد یعنی نمی‌توان اثر پدید آورنده‌ای را بدون نام وی منتشر کرد، همان گونه که نمی‌توان اثری را به کسی که آن را پدید نیاورده است استناد داد. در قانون کپی رایت، طرح های صنعتی و حق اختراع 1988 انگلستان، این حق مجزای از حق حرمت نام و عنوان پدید آورنده به رسمیت شناخته شده است.

به طور خلاصه می‌توان گفت، پدید آورنده دارای حق حرمت نام و عنوان است و هر شخص دارای مصونیت از اسناد اثر نادرست است.

همچنین اگر پدید آورنده‌ای در قراردادی شرط کند که هیچ گاه نام خود یا نام واقعی خود را آشکار نسازد، پیرامون صحت شرط مذکور گفت‌ وگو وجود دارد. برخی از حقوقدانان به دلیل اینکه شخص نمی‌تواند به طور کلی تمام یا بخشی از حق تمتع یا اجرای حق را از خود سلب کند، این شرط را باطل قلمداد کرده‌اند. [16]

ج- حق حرمت اثر[17]

یکی از حقوقی که با حق انتشار ارتباط نزدیک دارد، حق حرمت اثر است. زیرا فرض بر این است که مولفی که تصمیم گرفته اثرش را به اطلاع عموم برساند، به طور ضمنی توافق کرده است که اثرش بدون هیچ گونه تغییر و بدان گونه که خلق شده است منتشر شود. هر گونه تغییرات، از هر نوعی تجاوز به اثر شناخته می‌شود و به مولف اجازه می‌دهد که خواستار برگرداندن اثر به صورت اولیه اش و همچنین تقاضای جبران خسارت بنماید.[18]

د- حق عدول یا پس گرفتن[19]

حق دیگری که جنبه معنوی دارد و صریحاً فقط به وسیله چند قانون پیش بینی شده است حق عدول و پس گرفتن اثر با مرگ مولف پایان می‌پذیرد. زیرا تنها اوست که صلاحیت اعمال این حق را دارد.

براساس این حق، علی رغم وجود قرارداد میان پدید آورنده و ناشر و واگذاری حق نشر به ناشر، و حتی پس از انتشار اثر، پدید آورنده حق دارد از تصمیم خود مبنی بر نشر اثر عدول نماید و استرداد آن را طلب کند. اما از آنجا که براساس قرارداد ناشر حق نشر دارد و پدید آورنده زمینه اجرای قرارداد را از میان برده است، پدید آورنده باید زیان ناشی از عدول خود را براساس اصول مسئولیت مدنی به ناشر بپردازد. این حق در فرانسه و آلمان به رسمیت شناخته شده است، اما در قوانینی چون ایران وجود ندارد و در کنوانسیون برن هم برای پدید آورنده حق عدول پیش‌بینی نشده است.[20]

حقوق معنوی پدید آورنده دارای دو ویژگی است:

1- غیر قابل انتقال است.

 2- دائمی است (محدود به زمان و مکان نیست)

شرایط آثار قابل حمایت از طریق کپی رایت

موضوع مالکیت‌های ادبی و هنری[21]، آثار ادبی و هنری است این شاخه از اندیشه‌های فکری از ایده‌ها و افکار صورت بندی شده یا از شکل و صورت بیان و ابراز ایده‌ها و افکار حمایت می‌کند و نه از نفس ایده‌ها و افکار. بر این اساس، شکل‌های مختلف بیان در خصوص یک موضوع واحد همگی از حمایت‌های یکسان برخودار می‌شوند. زیرا حمایت به شکل تعلق می‌گیرد نه به محتوا.

به طور کلی دو دسته شرایط در مجمع جهانی برای آثار قابل حمایت مشاهده می‌شود. شرایط اجباری که در همه کشورها به چشم می‌خورد و شرایط اختیاری که غالباً در کشورهای کامن لا مشاهده می‌شود. این شرایط کم و بیش در کنوانسیون‌های بین المللی منعکس شده اند.

الف) اصالت اثر

1- مفهوم اصالت اثر

اصالت اثر یکی از مفاهیم کلیدی در ادبیات کپی رایت است. اصیل بودن، مهم ترین ضابطه ای است که بین آثار قابل حمایت و غیر قابل حمایت در نظام کپی رایت تفاوت ایجاد می‌کند.

در قانون حمایت حقوق مولفان و مصنفان و هنرمندان مصوب 10/11/1348 در مورد برخی آثار، شرط ابتکاری بودن تصریح شده و در مورد برخی دیگر از آثار از مطلق اثر حمایت شده است. ماده 1 این قانون اعلام کرده است که به آن چه از راه دانش یا هنر و یا ابتکار پدید می‌آید «اثر» اطلاق می‌شود و این اثر مورد حمایت قانون است.[22] در این ماده ابتکار یکی از منابع ایجاد اثر به شمار رفته است و در این مورد که ابتکاری بودن در آثاری که از راه دانش و یا هنر پدید می‌آیند شرط است یا نه، سخنی به میان نیامده است.

در ماده 2 نیز، که اثرهای مورد حمایت قانون نام برده شده اند در مورد برخی آثار همچون کتاب و رساله و جزوه و نمایشنامه و نوشته و شعر و ترانه و سرود و تصنیف آثار سمعی و بصری آثار موسیقی- نقاشی و آثار تزئینی و … تجسمی پیکره- آثار معماری سخنی از ابتکاری بودن به عنوان شرط حمایت از این آثار به میان نیامده است. تنها در مورد آثار عکاسی- آثار مربوط به هنرهای دستی یا صنعتی و نقشه قالی و گلیم، آثار پدیده آمده بر پایه فرهنگ عامه (فولکلور) یا میراث فرهنگی- آثار فنی و آثاری که از ترکیب چند اثر از اثرهای نام برده پدید آمده باشد از شرط ابتکاری بودن روش به کار رفته برای ایجاد اثر یا از شرط ابتکاری بودن اثر ایجاد شده سخن گفته شده است. از شرط اصالت اثر نتایجی به دست می‌آید از جمله: 1- نو بودن اثر یا صلاحیت ماهوی آن شرط نیست یعنی یکی از تفاوت‌های بارز آثار قابل حمایت از طریق حقوق اختراعات و مالکیت‌های ادبی و هنری، آن است که برای برخورداری یک اثر از حمایت مالکیت‌های ادبی و هنری کافی است آن اثر، اصیل و ابتکاری و دارای صورت مادی باشد.

2- وقایع[23] مشمول کپی رایت نمی‌شوند: از این شرط حقوقی استنباط می‌شود که آثار با نوآوری اندک هم از حمایت کپی رایت بهره مند می‌گردند ولی اکتشافات از این حمایت محرومند.

3- نام ها، عناوین، واژه‌ها و عبارت‌های کوتاه اصولاً از شمول کپی رایت خارج هستند: برای این که بتوان اثری را مشمول کپی رایت دانست لازم است مقداری هر چند اندک از تألیف و خلاقیت در قالب بیان اصیل ادبی یا هنری وجود داشته باشد. در حالی که نام ها، عناوین، واژه‌ها و عبارت‌های کوتاه فاقد این خصیصه هستند.

ب) بیان اثر در یک صورت محسوس[24]

طبق یکی دیگر از قواعد کپی رایت تنها آثاری که در صورت مادی و محسوس بیان شده اند مشمول حمایت کپی رایت قرار می‌گیرند و نه افکار، ایده‌ها و نیات بیان نشده‌ی افراد.

در قانون حمایت حقوق مولفان، مصنفان و هنرمندان مصوب 11/10/1348 نیز از آثاری حمایت شده است که ابراز شده و صورت خارجی پیدا می‌کند. این قانون به صورت ضمنی حمایت از ایده‌ها و مفاهیم ذهنی را از شمول حمایت خود خارج دانسته است.[25]

از این قاعده که تنها آثاری که در صورت مادی و محسوس بیان شده اند مشمول حمایت کپی رایت قرار می‌گیرند دو نتیجه به دست می‌آید: اول این که اثری مورد حمایت کپی رایت قرار می‌گیرد که بیان شده باشد و دوم این که بیان اثر باید به صورت مادی و محسوس باشد.

1- ایده‌ها و مفاهیم ذهنی مورد حمایت کپی رایت قرار نمی‌گیرند.

در قوانین یا رویه قضایی بسیاری از کشورهای جهان و نیز در برخی از کنوانسیون‌های بین المللی، ایده‌ها و مفاهیم ذهنی صریحاً از شمول حمایت مالکیت‌های ادبی و هنری خارج شناخته شده اند. اما ایده‌هایی که حاصل کار و تلاش فکری هستند و نیز ایده‌هایی که حدود آن‌ها مشخص شده است اعمال حمایت لازم است.

2- بیان اثر لازم نیست در وسیله ای ضبط شود.

در نتیجه خارج ساختن ایده‌ها و مفاهیم از شمول حمایت‌های کپی رایت، تنها از آثار و مخلوقات مادی حمایت می‌شود و مخلوقات مذکور نیز باید به وسیله حواس انسانی قابل درک باشد. لذا ایده‌ها چون به وسیله حواس قابل درک نیستند، کپی رایت از آن‌ها حمایت نمی‌کند ولی از یک فیلم، صدا، عکس یا کتاب حمایت می‌شود.[26]

ج) ثبت اثر (شرط اختیاری)

با توجه به این که کپی رایت به محض خلق یک اثر ایجاد می‌شود برای این که آن اثر تحت حمایت کپی رایت قرار گیرد نیازی به ثبت ندارد. اما از سوی دیگر به دلیل فقدان ثبت اجباری، اثبات این که اشخاص پدید آورنده یک اثر مالک آن اثر هستند، دشوار می‌گردد. به همین دلیل توصیه می‌شود که آثار مشمول کپی رایت نیز به طریقی ثبت شوند تا در صورت بروز هر گونه اختلاف، بتوان اثبات کرد که فلان اثر متنازع فیه در تاریخ فلان به ثبت رسیده است و مالکیت مشخصی دارد. با وجود این، نمی‌توان ثبت را به عنوان یکی از شرایط بهره مندی از حمایت کپی رایت تلقی کرد. در کشورهای عضو اتحادیه اروپا هیچ یک از قوانین ملی کپی رایت، ثبت اجباری آثار در ایران حمایت از آن‌ها لازم ندانسته است.

مالکیت صنعتی

مالکیت صنعتی به عنوان بخشی از مالکیت فکری «حق استفاده انحصاری از اختراعات و علائم تجاری و طرح‌های صنعتی و کشاورزی را پاسداری می‌کند و جلوگیری از رقابت غیر منصفانه یا مکارانه- هر نوع رقابتی که کسی برای معیوب یا نامرغوب جلوه دادن مال التجاره تاجری نموده و هر نوع تخطی است که به حقوق تاجری وارد آید که بر خلاف اصول شرافتمندانه صنعت یا تجارت است.[27] مالکیت صنعتی، مجموعه حقوقی را مشخص می‌کند که هدفش این است که شخص یا گروه، اعم از حقیقی یا حقوقی، بتواند با اطمینان خاطر، جلوگیری از هرگونه تعرض دیگران، به امر تجارت یا صنعت اشتغال داشته و از هر گونه متجاوزان از ناحیه اشخاص ثالث مصون و محفوظ باشد و هدف آن، حمایت از فکر و ابتکار شخص در برابر اشخاص ثالث و دادن انحصار بهره برداری از نتیجه فکر و ابتکار به صاحب یا مالک آن برای مدت معین است.

مالکیت صنعتی بخشی از مالکیت فکری است که به خلاقیت‌های ذهنی و فکری بشر در زمینه‌های صنعتی مربوط می‌شود. مهم ترین این خلاقیت‌ها به طور کلی عبارتند از حق ثبت اختراع، نام‌های تجارتی ، علائم تجارتی و خدماتی، طرح‌های صنعتی، نشانه‌های جغرافیایی و نشانه مبدأ کالا و جلوگیری از رقابت تجارتی غیر منصفانه است.[28]

انواع مالکیت صنعتی

1- حق ثبت اختراع 2- طرح‌های صنعتی 3- علائم تجاری و خدماتی 4- جلوگیری از رقابت غیر منصفانه یا مکارانه[29]

1- حق ثبت اختراع

طبق ماده 27 قانون ثبت علائم و اختراعات مصوب 1310، اختراع عبارتست از «ابداع هر محصول صنعتی جدید، کشف هر وسیله جدید یا اعمال وسایل موجود به طریق جدید برای تحصیل یک نتیجه یا یک محصول صنعتی یا فلاحتی».

بنابراین حق اختراع از جمله حقوق مالکیت فکری و در زمره حقوقی است که تحت عنوان مالکیت صنعتی و نظام خاص داخلی و یا بین المللی آن قرار می‌گیرد. این حق که در ارتباط با محصولات و فرآورده‌های نو، مفید و ابداعی مطرح می‌شود، در قوانین کشورهای مختلف جهان هر کدام به نحوی مورد شناخت و حمایت قرار گرفته است.[30]

از جمله در قراردادهای بین المللی پاریس (1883)، موافقتنامه مادرید (1891)، قرارداد ثبت اختراعات اروپا (1973) و معاهده قانون ثبت اختراع (2000) و …

اختراعات قابل ثبت و ضوابط کسب پروانه ثبت اختراعات

امروزه در اکثر کشورهای دنیا برای تحقق و شناخت حق اختراع و برای ثبت آن یعنی صدور پروانه ثبت اختراع اهمیت و نقش ویژه ای قائل هستند.[31]

شرایط ثبت اختراع در کشورهای مختلف متفاوت است. ولی اکثر کشورها شرایط زیر را لازم می‌دانند، اصول و ضوابط تحقق حق ثبت اختراع عبارتند از: 1- مفید باشد 2- معمولی نباشد (اختراع ادعا شده باید به نظر متخصصان امر معمولی نباشد) 3- کاربرد صنعتی داشته باشد. 4- جدید باشد.

اعطای پروانه ثبت اختراع، حقوقی برای ممانعت و جلوگیری از ساخت، استفاده و عرضه یک اختراع برای اعطای خرید یا فروش یا واردات است. مدت اعتبار پروانه ثبت اختراع طبق ماده 33 قانون ثبت علائم و اختراعات مصوب 1310، مدت اعتبار ورقه اختراع به تقاضای مخترع 5 یا 10 یا 15 و یا منتهی 20 سال خواهد بود و در مدت مزبور، مخترع یا قائم مقام قانونی او حق انحصاری ساخت یا فروش یا اعمال و یا استفاده از اختراع خود را خواهد داشت.[32]

2- طرح‌های صنعتی

طرح‌های صنعتی عبارتست از جنبه های تزئینی یا زیبایی شناختی یک کالا یا شیء. یک طرح ممکن است که دارای ویژگی‌هایی از قبیل شکل، الگو، خطوط یا رنگ باشد. طر‌های صنعتی برای نوع وسیعی از محصولات و کالاهای صنعتی و صنایع دستی استفاده می‌شود. منظور از طرح صنعتی، شکل ظاهری و قالب محصول صنعتی است که در اثر ابتکار طراح به عمل می‌آید و اگر حمایت نشود رقابت غیر منصفانه، روح ابتکار را از بین می‌برد.[33] مدت حمایت از طرح‌های صنعتی معمولاً 5 سال است که باز هم امکان تجدید دوره در اکثر موارد تا 15 سال وجود دارد. یک طرح صنعتی برای این که تحت حمایت قانون طرح صنعتی قرار گیرد باید ثبت شود. (یعنی جدید یا بدیع باشد) بنابراین در قوانین ایران (قانون ثبت علائم و اختراعات مصوب 1310) حمایت از طرح‌های صنعتی پیش بینی نشده است.

3- علائم تجاری و خدماتی[34]

علامت تجارتی، عبارت است از هر گونه واژه (کلمه)، نام، علامت یا نشان (نشانه) یا ترکیبی از آن‌ها که در تجارت و بازرگانی توسط یک شخص به منظور شناسایی و تشخیص محصولات و کالاهای منحصر به فرد خود از کالاهای ساخته شده یا فروخته شده توسط دیگران و برای نشان دادن مبدأ و منبع کالاها حتی اگر آن منبع ناشناخته باشد، به کار می‌رود. علائم خدماتی برای شناسایی خدمات به کار می‌روند. (آن چه انسان در مقابل پول خریداری می‌کند و به وسیله‌ی آن نیازهایش را برطرف می‌سازد.)

طبق ماده 1 قانون ثبت علائم و اختراعات مصوب 1310، علامت تجارتی عبارت از هر قسم علامتی است اعم از نقش، تصویر، رقم، حرف، عبارت، مهر، لفاف و غیر آن که برای امتیاز و تشخیص محصول صنعتی، تجارتی یا فلاحتی اختیار می‌شود. ممکن است یک علامت تجارتی برای تشخیص امتیاز محصول جماعتی از زارعین یا ارباب صنعت یا تجار و یا محصول یک شهر و یا یک ناحیه از مملکت، اختیار می‌شود.»

مدت حمایت علامت تجارتی طبق ماده 14 قانون مزبور یعنی علاماتی که ثبت شده باشند از تاریخ تسلیم اظهارنامه حمایت خواهند شد و مدت اعتبار ثبت علامت 10 سال است ولی صاحب علامت می‌تواند تقاضای تجدید ثبت نماید، در این صورت حق استعمال انحصاری ده سال دیگر با صاحب علامت خواهد بود و به همین طریق هر تجدید ثبت حق مزبور را برای ده سال تضمین می‌نماید».

4- رقابت غیر منصفانه یا مکارانه[35]

یکی دیگر از اجزای مالکیت صنعتی، جلوگیری از رقابت غیر منصفانه، مکارانه و ناسالم در تولیدات است که بر طبق قوانین مالکیت صنعتی مورد توجه قرار می‌گیرد که بیشتر مربوط به فعالیت‌های تولیدی و بازرگانی است.

رقابت غیرمنصفانه عبارت است از: «رقابت متقلبانه یا حیله‌گرانه در بازرگانی و داد و ستد، به خصوص تلاش شخص برای جایگزین کردن فرآورده‌ها، یا کالاهای خود در بازار به جای کالای دیگری، به وسیله تقلید یا جعل نام، نشانه، اندازه یا دیگر ویژگیهای خاص کالا یا بسته‌بندی.[36]

طبق بند 2 ماده 10 مکرر قرارداد پاریس، هر رقابتی که بر خلاف معمول شرافتمندانه صنعت یا تجارت انجام گیرد، رقابت غیر منصفانه یا مکارانه تلقی می‌شود، از موارد خاص موضوع حمایت اعلام کرده است.

کنوانسیون برن و پاریس:

در نشست سال 1883 در برن، انجمن مزبور پیش نویس موافقت نامه ای بین المللی را در خصوص کپی رایت ارائه نمود. دولت سوئیس کنفرانسی بین المللی برای بررسی این پیش نویس تشکیل داد. شهر برن محل برگزاری کنفرانس‌هایی طی سال‌های 1884، 1885، 1886 بود که سرانجام در این سال کنوانسیون برن در خصوص حمایت از مالکیت ادبی و هنری تکمیل و آماده‌ی امضا و تصویب از سوی کشورهای دیگر گردید.

بدین ترتیب کنوانسیون‌های پاریس 1883، درخصوص حمایت از مالکیت صنعتی و برن در خصوص حمایت از مالکیت ادبی و هنری را باید طلیعه داران عصر همکاری‌های بین المللی در خصوص مالکیت فکری دانست.

در قرن بیستم این معاهده‌ها (پاریس و برن) بارها بازنگری شدند. انعقاد معاهدات بین المللی مالکیت فکری با گسترش سازمان‌های بین المللی در این حوزه قرین گردید. این دو معاهده مزبور تأسیس دفاتر بین المللی جداگانه ای را پیش بینی کردند که در سال 1893 در هم ادغام شدند و دفتر واحد بین المللی برای حمایت از مالکیت فکری با نام اختصاری بیر پی را تشکیل دادند. (BIRPI) بیر پی نیز در سال 1967 جای خود را به سازمانی جدید به نام وایپو (WIPO) داد که در سال 1974 میلادی به یکی از آژانس‌های تخصصی سازمان ملل تبدیل شد.[37]

مفهوم و دامنه نشانه های جغرافیایی

تعریف

اصطلاح نشانه های جغرافیایی نسبتا جدید است و به تازگی در اسناد بین المللی مربوط به حقوق مالکیت صنعتی و هم چنین مذاکرات بین المللی مطرح گردیده است. این اصطلاح اولین بار در مقررات اتحادیه اروپا برای حمایت از اسامی مبدا و نشانه های جغرافیایی بکار رفته است.[38]

در ماده 2 آیین نامه مصوب 1999 میلادی اتحادیه اروپا آمده است:

نشانه جغرافیایی یعنی منطقه، مکان خاص ، در موارد استثنائی، نام کشوری که برای توصیف یک محصول کشاورزی یا یک ماده غذایی بکار می رود که مبدا آن همان منطقه، مکان خاص یا کشور است و دارای کیفیت، شهرت یا سایر خصوصیات خاص است که قابل انتساب به آن منطقه جغرافیایی هستند و تولید و یا فرآوری و یا تهیه آن در آن منطقه جغرافیایی تعین شده انجام می شود.

با توجه به بند یک ماده 22 موافقت نامه راجع به جنبه های مرتبط با تجارت حقوق مالکیت معنوی «تریپس» مصوب 15 آوریل 1994 آمده است: علائم و نشانه های جغرافیایی نشانه هایی هستند که مبین و نشانگر مبدا کالا در قلمرو کشور عضو و یا منطقه و مکانی در آن قلمرو بوده که در آن مناطق کیفیت خاص، شهرت و یا سایر ویژگیهای کالا را بتوان اساسا به مبدا جغرافیایی آن منتسب نمود.[39]

براساس بند الف ماده یک قانون حمایت از نشانه های جغرافیایی مصوب 1383، نشانه های جغرافیایی، نشانه ای است که مبدا کالایی را به قلمرو منطقه یا ناحیه ای از کشور منتسب می سازد مشروط بر این که کیفیت و مرغوبیت، شهرت یا سایر خصوصیات کالا اساسا قابل انتساب به مبدا جغرافیایی آن باشد. [40]

ارقام گیاهی

نوآوری های گیاهی از مصادیق مالکیت صنعتی محسوب می شوند.طبق ماده یک قانون ثبت ارقام گیاهی و کنترل و گواهی بذر و نهال مصوب 1382 :

« به موجب این قانون وزارت جهاد کشاورزی موظف است… نسبت به شناسایی و ثبت ارقام جدید گیاهی و کنترل و نظارت بر امور بذر و نهال کشور اقدام نماید.»

ارقام گیاهی توسط قانون تعریف نشده است ولی درآیین نامه آن از رقم این چنین تعریف ارایه شده است: «گروهی از گیاهان که در پایین ترین رده شناخته شده گیاه شناسایی بوده و دارای یکنواختی کافی، پایداری صفات و متمایز از گروههای مشابه دیگر باشند.[41] جدید بودن همچنان که در اختراع شرط است ثبت آن است، در ارقام گیاهی نیز چنین است لذا می توان گفت، در صورت دارا بودن سایر شرایط نظام حمایتی اختراعات نیز بر نوآوری گیاهی حاکم است. ارقام گیاهی برای ثبت شدن باید شرایطی داشته باشند که براساس ماده 3 قانون عبارتند از:

الف- جدید بودن رقم به شکلی که با ارقام ثبت یا شناخته شده قبلی از نظر خصوصیات ژنتیکی تمایز داشته باشد.

ب- رقم جدید از نظر ژنتیکی و ظاهری و یا هر دو مورد یکنواخت باشد.

ج- خصوصیات رقم اعم از دو رگ (هیبرید) و یا غیر دو رگ(غیر هیبرید) در سالهای تولید و تکثیر ثابت بماند.

ماده 7 به حمایت کیفری از ارقام ثبت شده می پردازد و بهتر بود به جای تعبیر تخلف از «جرم» استفاده می نمود.[42]

طبق ماده 7 : «موارد زیر تخلف محسوب و با متخلفان مطابق قوانین و مقررات رفتار خواهد شد»:

الف- ثبت و معرفی ارقام ثبت شده متعلق به اشخاص حقیقی و حقوقی دیگر به نام خود.

ب- عدم رعایت اصول فنی مرتبط با تکثیر بذر و نهال که توسط موسسه ابلاغ شده و موجب ضرر و زیان به اشخاص حقیقی و حقوقی ذی نفع شود.

ج- عدم رعایت مقررات قرنطینه گیاهی کشور.

د- بهره برداری از ارقام ثبت شده بدون کسب مجوزهای قانونی از اشخاص حقیقی و حقوقی که رقم یاد شده به نام آنها ثبت گردیده است.

ه-تولید و تکثیر بذر و نهال برای عرضه به بازار بدون کسب گواهی موسسه.

دو بند «الف و د» ماده 7 در رابطه با مالکیت صنعتی است که در ادامه به این دو رفتار اشاره می کنیم.

———————-

[1] -کریمی، محمد حسین، علایم تجاری در حقوق ایران، تهران، انتشارات مجد، چاپ اول 1389 ، ص16

[2] – انصاری، باقر، حقوق ارتباطات جمعی، تهران، انتشارات سمت، چاپ اول، تابستان 1386، ص 278

[3] – صفایی، سید حسین، مجموعه مقالات حقوق مدنی و حقوق تطبیقی، نشر میزان، تهران، 1375، ص 69

[4]– صفایی، سید حسین، دوره مقدماتی حقوق مدنی، جلد سوم، نشر میزان، تهران، 1383، ص 227

[5] – انصاری، باقر، همان منبع، ص 278

[6] – کریمی، محمد حسین، همان منبع، ص15

[7] -کاتوزیان، ناصر، حقوق مدنی، اموال و مالکیت، نشر یلدا، تهران 1374، ص 25

[8] – کریمی، محمد حسین، همان منبع ، ص26

[9] – نوروزی، علیرضا، حقوق مالکیت فکری، حق مولف و مالکیت صنعتی، تهران، نشر چاپار، چاپ اول، 1381، ص 41

[10] – رجوع شود به بند 5 ماده 5 و ماده 22 قانون حمایت حقوق مولفان، مصنفان و هنرمندان مصوب 1348

[11] – ماده 3 و 5 قانون حمایت از حقوق مولفان، مصنفان و هنرمندان مصوب 1348

1-Divulgation right

[13] – امامی، اسد الله ، حقوق مالکیت معنوی، تهران، نشر میزان، چاپ اول، پاییز 1386، ص 229

[14]-حکمت نیا، محمود، مروری بر حقوق اخلاقی مالکیت فکری و مبانی اعتبار آن، مجله فقه و حقوق، تابستان 1384، شماره 5، ص 45-44

4-Paternity right, Identification, Attribution right

[16] -السنهوری، عبدالرزاق احمد، الوسیط فی شرح القانون المدنی، المجلد الاولی، بیروت، التراث العربی، بی‌تا، ص 415

2-Integrity right

[18] – صفایی، سید حسین، «مالکیت ادبی و هنری و بررسی قانون حمایت از حقوق مولفان و مصنفان و هنرمندان»، نشریه حقوق و علوم سیاسی، شماره 6 و 7، تابستان 1350، ص 122

2-Retraction right

[20]– حکمت نیا، محمود، همان منبع، ص 50

[21] – انصاری، باقر، مسئولیت مدنی رسانه‌های همگانی، معاونت پژوهش، تدوین و تنقیح قوانین و مقررات، تهران، چاپ اول، تابستان 81، ص187

[22] – امامی، اسد الله ، حقوق مالکیت معنوی، همان منبع، ص 101

[23]–  Facts

[24]–  Expression

3- ماده 2 و 3 قانون حمایت از حقوق مولفان، مصنفان و هنرمندان مصوب 1348

[26] -انصاری، باقر، حقوق ارتباطات جمعی، تهران، انتشارات سمت، چاپ اول، تابستان 1386، ص 290

[27] – دوستی، نصرت الله، سیستم مالکیت صنعتی ایران، وضعیت فعلی و دور نمای آینده، تهران، سازمان ثبت اسناد و املاک کشور، سال 1374، ص 7

[28] – امامی، اسد الله ، حقوق مالکیت صنعتی، تهران، نشر میزان، چاپ اول، پاییز 1390، ص 38

[29] – کریمی، محمد حسین، همان منبع ، ص32

[30]–  امامی، نور الدین، حق مخترع، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، سال 1350، ص 106-105

[31]–  شورای عالی انفورماتیک کشور، حقوق پدید آورندگان نرم افزارهای کامپیوتری در کشورهای مختلف، پیام پست و مخابرات، سال 8، شماره 66 و 67، دی و بهمن 1373، ص 47-42

[32] – امامی، اسد الله، همان منبع، ص 473

[33] – صدارت، علی، نراقی، مهدی، تحول حقوق مالکیت و مالکیت معنوی، بی جا، انتشارات مرکز تحقیقات، 1355، ص 66

[34] – نوروزی، علیرضا، همان منبع، ص 207

1-Unfair competition

[36] – حکمت نیا، محمود، همان منبع، ص 54

[37]  -خدمتگذار، محسن، فلسفه ی مالکیت فکری، تهران، انتشارات میزان، چاپ اول، بهار 1390 ، ص 89-88

[38] – میر حسینی، سید حسن، حقوق نشانه های جغرافیایی، نشر میزان، تهران، چاپ اول، زمستان 1385، ص 15-14 .

[39] – امامی، اسد الله، همان منبع، ص 549

[40] – حقیقت، نگین، حمایت کیفری از حقوق مالکیت فکری، پایان نامه کارشناسی ارشد حقوق جزا و جرم شناسی دانشگاه آزاد اسلامی، دانشکده حقوق واحد تهران مرکز، تیر ماه 1390، ص 60

[41] – بند 8 ماده یک آیین نامه اجرایی قانون ثبت ارقام گیاهی و کنترل و گواهی بذر و نهال مصوب 1386

[42] – حقیقت، نگین، همان منبع، ص 55

No votes yet.
Please wait...

درباره‌ی ابوالقاسم شم آبادی

(حقوق عمومی) -مدرس دانشگاه-صاحب امتیاز انتشارات حقوقی عدلیه-ارتباط با ابوالقاسم شم آبادی: shamabadi.abolghasem@yahoo.com تلفن: ۰۲۱۶۶۹۲۱۰۰۲ ۰۲۱۶۶۵۸۱۷۴۸

همچنین ببینید

سوالات مصاحبه دکتری روابط بین الملل

قابل توجه دوستانی که به مصاحبه ی دانشکده ی روابط بین الملل خواهند رفت،سوالات زیر …

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *